વિશ્વભરમાં ખાંડની મોટા પાયે નિકાસ કરીને વિદેશી હૂંડિયામણ કમાતા ભારતે અચાનક એક દાયકા (લગભગ ૧૦ વર્ષ) બાદ વિદેશમાંથી ૧૦ લાખ ટન કાચી ખાંડ આયાત કરવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખાંડના અગ્રણી ઉત્પાદક દેશ તરીકે ઓળખાતા ભારતમાં સર્જાયેલી આ કટોકટીએ સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. આ અણધાર્યા પગલાં પાછળ કેન્દ્ર સરકારની પેટ્રોલિયમ નીતિ અને ખાસ કરીને E20 ઈથેનોલ બ્લેન્ડિંગ (પેટ્રોલમાં ૨૦ ટકા ઈથેનોલ ભેળવવાની યોજના) પ્રોગ્રામ જવાબદાર હોવાની ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે.
દિવાળી, ગણેશ ચતુર્થી અને દશેરા જેવા મોટા તહેવારો નજીક આવી રહ્યા છે ત્યારે જ દેશના છૂટક બજારમાં ખાંડના ભાવમાં ૩૦ ટકા સુધીનો તીવ્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. દેશના ઘણા ભાગોમાં ખાંડનો ભાવ રૂ. ૫૨ થી રૂ. ૬૫ પ્રતિ કિલો સુધી પહોંચી ગયો છે. પરિસ્થિતિ પર કાબૂ મેળવવા માટે વિદેશ વ્યાપાર મહાનિદેશાલય (DGFT) દ્વારા ૧૦ લાખ ટન કાચી ખાંડની ડ્યુટી-ફ્રી (વિનામૂલ્યે) આયાત કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, જથ્થાબંધ વપરાશકારો જેવા કે મિઠાઈ ઉત્પાદકો, સોફ્ટ ડ્રિંક કંપનીઓ અને પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગો પર ખાંડના સ્ટોક રાખવા અંગે કડક નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે, જેથી બજારમાં કૃત્રિમ અછત ન સર્જાય.
તજજ્ઞો અને આંકડાકીય અહેવાલો મુજબ, આ સમગ્ર કટોકટીનું મુખ્ય મૂળ ભારતની ઈથેનોલ નીતિમાં રહેલું છે. સરકારે ક્રૂડ ઓઈલની આયાત ઘટાડવા અને પર્યાવરણને અનુકૂળ ઈંધણને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પેટ્રોલમાં ૨૦ ટકા ઈથેનોલ મિશ્ર કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે. આ લક્ષ્યાંક પૂરો કરવા માટે ખાંડ મિલોએ લગભગ ૩૦ લાખ મેટ્રિક ટન ખાંડ અથવા તેના ઉત્પાદનના ૧૦ ટકા જેટલો હિસ્સો ઈથેનોલ બનાવવા માટે ડાયવર્ટ કરી દીધો હતો. જેના કારણે ખાંડનું વાસ્તવિક ઉત્પાદન ઘટ્યું અને દેશનો ઓપનિંગ સ્ટોક ઘટીને માત્ર ૩૨ થી ૪૨ લાખ ટન આસપાસ આવી ગયો, જે છેલ્લા સાત વર્ષમાં સૌથી નીચો છે.
રાજકીય અને આર્થિક ક્ષેત્રે હવે આ નીતિ સામે મોટા સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. વિરોધ પક્ષો અને આર્થિક વિશ્લેષકો આક્ષેપ કરી રહ્યા છે કે જે વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા માટે શેરડીમાંથી ઈથેનોલ બનાવવામાં આવ્યું હતું, તે જ હૂંડિયામણ હવે દેશમાં ખાંડની અછત દૂર કરવા માટે વિદેશથી ખાંડ આયાત કરવામાં ખર્ચાઈ રહ્યું છે. આ નીતિના કારણે સામાન્ય જનતાને બમણો ફટકો પડ્યો છે—એક તરફ કાર અને વાહનોમાં E20 ફ્યુઅલના કારણે માઇલેજ ઘટવાની અને એન્જિનને નુકસાન થવાની ફરિયાદો વધી રહી છે, તો બીજી તરફ રસોડામાં વપરાતી દૈનિક ખાંડના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે.
સ્થિતિની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકાર હવે પોતાની નીતિમાં ફેરફાર કરવા મજબૂર બની છે. પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયે ઈથેનોલ બનાવવા માટે શેરડીના રસ અને ખાંડના વપરાશને બદલે મકાઈ (Maize) અને અનાજ આધારિત ઈથેનોલ ઉત્પાદન પર ભાર મુકવાનું શરૂ કર્યું છે. સરકારનો દાવો છે કે ઈથેનોલ ઉત્પાદનમાં મકાઈનો હિસ્સો વધારીને ૩૫ ટકા સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે, જેથી ભવિષ્યમાં ખાંડના ઉત્પાદન પર વિપરીત અસર ન પડે. છતાં, તહેવારોના ટાણે જ દેશમાં સર્જાયેલી આ અછતે ઉર્જા સુરક્ષા અને ખાદ્ય સુરક્ષા વચ્ચેના સંતુલન સામે મોટા સવાલો ઊભા કર્યા છે.
