ભાદરવો એટલે વરસાદની વિદાય અને શરદઋતુનું આગમન, આ ઋતુમાં તાપમાનના ફેરફારને કારણે આરોગ્યનું ખાસ ધ્યાન રાખવાની પરંપરા
અમદાવાદ: ગુજરાતી લોકજીવનમાં ઋતુ અને આહાર વચ્ચેનો સંબંધ ખૂબ જ જૂનો છે. ‘ભાદરવાનું કેળું અને માગશરનો મૂળો, જો ના આપે તો ઝુટાવીને પણ ખાવું’ જેવી કહેવતોમાં પણ ઋતુ પ્રમાણે યોગ્ય આહાર લેવાની પરંપરાગત સમજ જોવા મળે છે.
ભાદરવો એવો સમય છે જ્યારે ચોમાસાની વિદાય શરૂ થાય છે અને શરદઋતુનું આગમન થાય છે. દિવસ દરમિયાન ગરમી અને તડકો જોવા મળે છે, જ્યારે વહેલી સવાર અને મોડી રાત્રે ઠંડકનો અનુભવ થઈ શકે છે. તાપમાનમાં થતા આ ફેરફારને કારણે શરીરને ઋતુ પરિવર્તન સાથે અનુકૂળ થવાની જરૂર પડે છે.
આયુર્વેદમાં ભાદરવા અને પિત્તનો સંબંધ
આયુર્વેદીય પરંપરા મુજબ વર્ષાઋતુ દરમિયાન શરીરમાં પિત્તનો સંગ્રહ થતો હોવાનું માનવામાં આવે છે અને શરદઋતુમાં પિત્તનો પ્રકોપ થઈ શકે છે. પરંપરાગત આયુર્વેદમાં આ સમયગાળા દરમિયાન આહાર-વિહાર દ્વારા શરીરનું સંતુલન જાળવવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
લોકપરંપરામાં ભાદરવાના તાપ અને ઋતુ પરિવર્તન દરમિયાન કેટલાક ઘરગથ્થુ આહાર-વિહારના ઉપાયો અપનાવવાની રીતો પણ જોવા મળે છે.
ભાદરવામાં કયા પરંપરાગત ઉપાયો કરવામાં આવે છે?
1. સુદર્શન ઘનવટી અંગેની પરંપરાગત માન્યતા
કેટલાક આયુર્વેદીય ઉપચારમાં સુદર્શન અથવા મહાસુદર્શન ઘનવટીનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. જોકે કોઈપણ ઔષધી નિયમિત રીતે લેતા પહેલાં આયુર્વેદિક તબીબની સલાહ લેવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને તાવ હોય ત્યારે માત્ર ઘરગથ્થુ ઉપચાર પર આધાર રાખવાને બદલે યોગ્ય તબીબી તપાસ કરાવવી જોઈએ.
2. ગણેશ ચતુર્થી અને દૂર્વા-ગોળના લાડુ
ભાદરવા સુદ ચોથ એટલે ગણેશ ચતુર્થીથી 11 દિવસ સુધી ગણેશજીની આરાધનામાં દૂર્વા તથા ગોળ-દેશી ઘીથી બનાવેલા લાડુનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા છે. પરંપરાગત માન્યતા મુજબ આવા આહારને પિત્તશામક માનવામાં આવે છે.
3. દૂધ-ચોખાની ખીર
ભાદરવામાં દૂધ, ચોખા અને સાકરની ખીર ખાવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. શ્રાદ્ધપક્ષ દરમિયાન ખીર બનાવવાની પરંપરા સાથે પણ આ આહાર જોડાયેલો હોવાનું માનવામાં આવે છે. જોકે ડાયાબિટીસ, લેક્ટોઝ અસહિષ્ણુતા અથવા અન્ય આરોગ્ય સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ પોતાના તબીબની સલાહ મુજબ આહાર લેવો.
4. પાકેલું કેળું, ઘી અને સાકર
પરંપરાગત આહાર મુજબ સારી રીતે પાકેલા કેળાને છુંદીને તેમાં થોડું ઘી, સાકર અને ઈલાયચી ઉમેરી બપોરના ભોજન સાથે લેવાની રીત જણાવવામાં આવે છે. જો ખીર અને કેળા બંને લેવા હોય તો પરંપરાગત રીતે કેળું બપોરે અને ખીર સાંજે લેવાનું સૂચવાય છે.
ખાટી છાશથી સાવચેતીની પરંપરા
ભાદરવામાં ખાટી છાશ ન લેવાની પરંપરાગત સલાહ આપવામાં આવે છે. છાશ લેવી હોય તો ખૂબ વલોવેલી અને મોળી છાશ બપોરના ભોજન પછી લેવાની વાત કરવામાં આવે છે. જોકે વ્યક્તિની પાચનશક્તિ અને આરોગ્ય પ્રમાણે આહારની પસંદગી કરવી જરૂરી છે.
વહેલી સવાર કે સાંજે ચાલવાનું મહત્વ
ભાદરવામાં દિવસ દરમિયાન તાપમાન વધુ રહેતું હોવાથી વહેલી સવાર અથવા સાંજના ઠંડા વાતાવરણમાં ચાલવાની પરંપરા પણ આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલીનો ભાગ રહી છે. શરીરની ક્ષમતા અનુસાર નિયમિત ચાલવું અથવા કસરત કરવી લાભદાયી બની શકે છે. ભારે કસરત કે દોડ શરૂ કરતાં પહેલાં પોતાની શારીરિક ક્ષમતા ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.
નવરાત્રિના રાસ-ગરબા પાછળ પણ ઋતુનું જોડાણ
ગુજરાતની નવરાત્રિ પરંપરા પણ શરદઋતુ સાથે જોડાયેલી છે. ઠંડકભરી રાતોમાં રાસ-ગરબા રમવાની પરંપરા માત્ર ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક જ નહીં, પરંતુ સામૂહિક જીવન અને શારીરિક સક્રિયતા સાથે પણ જોડાયેલી છે.
શરદ પૂનમ અને દૂધ-પૌવાની પરંપરા
શરદ પૂનમની રાત્રે ચંદ્રપ્રકાશમાં દૂધ-પૌવા ધરાવવાની અને પ્રસાદરૂપે ગ્રહણ કરવાની પરંપરા ગુજરાત સહિત અનેક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. શરદ પૂનમ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ચંદ્ર, ઋતુ અને આહાર સાથે જોડાયેલું વિશેષ પર્વ છે.
‘રોગોની માતા’ તરીકે શરદઋતુનો ઉલ્લેખ
આયુર્વેદીય પરંપરામાં શરદઋતુને રોગપ્રવણ સમય સાથે જોડતી ઉક્તિ ‘रोगाणाम् शारदी माता’ પ્રચલિત છે. આ સમયગાળામાં ઋતુ પરિવર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય આહાર, પૂરતી ઊંઘ, સ્વચ્છતા અને નિયમિત જીવનશૈલી જાળવવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.
આપણી પરંપરામાં ‘शतम् जीवेम् शरदः’ એટલે કે ‘સો શરદ સુધી સુખપૂર્વક જીવો’ જેવી શુભેચ્છા પણ પ્રચલિત રહી છે. તેનો ભાવ લાંબું, સ્વસ્થ અને સુખી જીવન જીવવાની શુભકામના સાથે જોડાયેલો છે.
ખાસ નોંધ
ઉપરોક્ત આહાર અને ઉપાયો પરંપરાગત માન્યતાઓ તથા આયુર્વેદીય જીવનશૈલીના સંદર્ભમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. તાવ, સતત ગરમી, ડિહાઇડ્રેશન, ચક્કર, નબળાઈ અથવા અન્ય તકલીફ હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. કોઈપણ ઔષધી, જેમાં સુદર્શન ઘનવટીનો સમાવેશ થાય છે, તે તબીબી સલાહ વિના નિયમિત રીતે ન લેવી.
