પેસિફિક મહાસાગરમાં વિકસી રહેલ ‘અલ નીનો’ અત્યાર સુધી નોંધાયેલી સૌથી શક્તિશાળી ઘટનાઓમાં સ્થાન મેળવી શકે છે. બ્રિટનના હવામાન કાર્યાલયે તેને આજની જીવતી પેઢીએ જોયો ન હોય એટલો પ્રચંડ તાકાતવાળો ગણાવ્યો છે. અમેરિકી હવામાન નિષ્ણાતોએ શિયાળા દરમિયાન અતિપ્રબળ અલ નીનોની ૯૦ ટકાથી વધુ શક્યતા દર્શાવી છે. તેના કારણે ભારતમાં ચોમાસાનો વરસાદ ઘટી શકે છે, જ્યારે ગરમી, દુષ્કાળ, પૂર, જંગલની આગ અને કૃષિ ઉત્પાદનને અસર થવાનું જોખમ વધ્યું હોવાનું બીબીસી ન્યૂઝના અહેવાલમાં પ્રસિદ્ધ થયું છે.
પેસિફિક મહાસાગરમાં ઝડપથી શક્તિશાળી બની રહેલા ‘અલ નીનો’ને કારણે વિશ્વભરના વરસાદ અને તાપમાનની ગોઠવણીમાં મોટો ફેરફાર થવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે. બ્રિટનના હવામાન કાર્યાલયના લાંબાગાળાની આગાહી વિભાગના વડા પ્રો. એડમ સ્કાઇફે આ ઘટનાને અભૂતપૂર્વ ગણાવી જણાવ્યું છે કે આગાહીમાં અગાઉ ક્યારેય આટલો તીવ્ર અલ નીનો સંકેત જોવા મળ્યો નથી.
વિશ્વ હવામાન સંસ્થા – વર્લ્ડ વેધર ઓર્ગેનાઇઝેશનના જણાવ્યા પ્રમાણે ઓગસ્ટથી ઓક્ટોબર દરમિયાન અલ નીનો વધુ શક્તિશાળી બનશે. પેસિફિક મહાસાગરના મહત્વના વિસ્તારોમાં સપાટીના પાણીનું સરેરાશ તાપમાન સામાન્ય કરતાં ૨.૯ અંશ સેલ્સિયસથી વધુ રહેવાની શક્યતા છે. ભારત સહિત મોટાભાગના ભૂભાગોમાં સામાન્ય કરતાં ઊંચું તાપમાન રહેવાના સંકેતો પણ આપવામાં આવ્યા છે.
અલ નીનો શું છે?
અલ નીનો પેસિફિક મહાસાગરમાં દર બે થી સાત વર્ષે સર્જાતી કુદરતી હવામાન ઘટના છે. પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ફૂંકાતા વ્યાપારી પવનો નબળા પડે અથવા દિશા બદલે ત્યારે ગરમ પાણી પૂર્વ અને મધ્ય પેસિફિકમાં ફેલાય છે. તેની ગરમી વાતાવરણમાં પહોંચતાં વિશ્વના તાપમાન અને વરસાદની ગોઠવણી બદલાય છે. સામાન્ય રીતે આ સ્થિતિ નવથી બાર મહિના સુધી રહે છે.
ભારત અને ગુજરાત ઉપર કેટલી અસર?
અલ નીનો દરમિયાન ભારતનું દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું નબળું રહેવાની સંભાવના સામાન્ય રીતે વધે છે, પરંતુ દરેક અલ નીનોમાં દુષ્કાળ પડે જ એવું નથી. હિંદ મહાસાગરનું તાપમાન, અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતી હવામાન પ્રણાલીઓ તથા સ્થાનિક પરિબળો પણ વરસાદ નક્કી કરે છે. હાલ દેશનો ચોમાસુ વરસાદ ૧૩ ટકા ઓછો છે, જ્યારે ગુજરાતમાં ખાધ માત્ર ચાર ટકા છે.
ખેતી, ખાદ્યપદાર્થો અને વિશ્વ ઉપર જોખમ
દક્ષિણ એશિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, મધ્ય અમેરિકા અને દક્ષિણ અમેરિકાના કેટલાક વિસ્તારોમાં દુષ્કાળ તથા જંગલની આગનું જોખમ વધી શકે છે. બીજી તરફ પેરુ, ઇક્વાડોર, પૂર્વ આફ્રિકા અને અમેરિકાના દક્ષિણ ભાગોમાં ભારે વરસાદ તથા પૂરની શક્યતા રહે છે. ચોખા, કોફી, કોકો, મકાઈ અને પામતેલ જેવા પાકોને નુકસાન થાય તો વિશ્વબજારમાં ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ વધી શકે છે. જોકે હવામાન પરિવર્તનથી અલ નીનો વધુ વાર સર્જાય છે તે અંગે સ્પષ્ટ પુરાવા નથી; પરંતુ પહેલેથી ગરમ બનેલા વિશ્વમાં તેની અસર વધુ ગંભીર બની શકે છે
અમેરિકાના હવામાન આગાહી કેન્દ્રે ૧૩ ઓગસ્ટે જાહેર કરેલા અભ્યાસમાં ઉત્તર ગોળાર્ધના પાનખર અને શિયાળા દરમિયાન અલ નીનો અતિપ્રબળ બનવાની શક્યતા ૯૦ ટકાથી વધારે દર્શાવી છે. ઓક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન તે ૧૯૫૦ પછીની સૌથી પ્રબળ ઘટના બને તેવી શક્યતા ૬૯ ટકા છે.
પૂર્વીય પેસિફિકમાં દરિયાની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં બે અંશથી વધુ અને કેટલાક વિસ્તારોમાં ૨.૯ અંશ સુધી ઊંચું નોંધાયું છે.
મહાસાગરમાં સંગ્રહાયેલી ગરમી વાતાવરણમાં મુક્ત થતાં વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાનમાં વધારો થાય છે. આ કારણે ૨૦૨૭નું વર્ષ ૨૦૨૪ને પાછળ રાખીને અત્યાર સુધીનું સૌથી ગરમ વર્ષ બને અને ઔદ્યોગિક યુગ પહેલાંની સરખામણીએ વૈશ્વિક તાપમાન કામચલાઉ રીતે ૧.૫ અંશથી વધુ રહે તેવી પ્રબળ શક્યતા બ્રિટનના હવામાન કાર્યાલયે દર્શાવી છે. જોકે આ આગાહી છે, નિશ્ચિત પરિણામ નહીં.
બ્રિટનના હવામાન કાર્યાલયના હવામાન વૈજ્ઞાનિક ડૉ. નિક ડનસ્ટોનના જણાવ્યા પ્રમાણે પ્રચંડ અલ નીનો દરમિયાન મહાસાગરમાં સંગ્રહાયેલી મોટી માત્રાની ગરમી વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે. તેની અસર અલ નીનો શિયાળામાં ટોચે પહોંચ્યા પછીના વર્ષમાં સૌથી વધુ જોવા મળે છે. આ કારણસર ૨૦૨૭નું વર્ષ ૨૦૨૪ને પાછળ રાખીને વિશ્વના નોંધાયેલા ઇતિહાસનું સૌથી ગરમ વર્ષ બનવાની પ્રબળ શક્યતા છે.
ઓગણીસમી સદીના અંત પછી માનવીય પ્રવૃત્તિઓ, ખાસ કરીને કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણના વધતા ઉપયોગને કારણે વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાનમાં અંદાજે ૧.૪ અંશ સેલ્સિયસનો વધારો થઈ ચૂક્યો છે. હવે તેની સાથે અલ નીનોની વધારાની ગરમી ભળતાં વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં અસામાન્ય ગરમી, દાવાનળ, દુષ્કાળ, ભારે વરસાદ અને પૂરની ઘટનાઓનું જોખમ વધી શકે છે.
અલ નીનોની સીધી અસર ઉષ્ણકટિબંધીય દેશોની સરખામણીએ બ્રિટન અને ઉત્તર-પશ્ચિમ યુરોપમાં ઓછી રહે છે. બ્રિટનમાં હાલ નોંધાયેલી વિક્રમજનક ઉનાળાની ગરમી માટે અલ નીનોને મુખ્ય કારણ માનવામાં આવતો નથી. જોકે પાનખર અને શિયાળાના પ્રારંભમાં બ્રિટન સહિત ઉત્તર-પશ્ચિમ યુરોપમાં વધુ વરસાદી, તોફાની અને અસ્થિર હવામાન સર્જાઈ શકે છે. શિયાળાના અંતિમ ભાગમાં ઠંડી વધવાની શક્યતા પણ દર્શાવવામાં આવી છે, પરંતુ આ સંબંધ અંગે વૈજ્ઞાનિક નિશ્ચિતતા ઓછી છે.
ભારતીય હવામાન વિભાગે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર દરમિયાન દેશનો સરેરાશ વરસાદ લાંબાગાળાની સરેરાશના ૯૪ ટકાથી ઓછો રહેવાની શક્યતા દર્શાવી છે. ૧ જૂનથી ૧૯ ઓગસ્ટ દરમિયાન દેશમાં ૫૩૫ મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય ૬૧૧.૮ મિલીમીટરની સરખામણીએ ૧૩ ટકા ઓછો છે. પૂર્વ અને પૂર્વોત્તર ભારતમાં ૨૫ ટકા, દક્ષિણ દ્વીપકલ્પમાં ૨૨ ટકા તથા ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં ૧૦ ટકા ઘટ નોંધાઈ છે. મધ્ય ભારતમાં વરસાદ માત્ર એક ટકા ઓછો રહ્યો છે.
ગુજરાત માટે રાહતની બાબત એ છે કે ૧ જૂનથી ૨૧ ઓગસ્ટ દરમિયાન રાજ્યમાં ૫૧૧.૨ મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો છે, જે સામાન્ય ૫૩૦.૫ મિલીમીટર કરતાં માત્ર ચાર ટકા ઓછો હોવાથી સામાન્ય શ્રેણીમાં આવે છે.
હવામાન વિભાગે ૨૧થી ૨૭ ઓગસ્ટ દરમિયાન ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છમાં છૂટાછવાયા સ્થળોએ હળવાથી મધ્યમ વરસાદની શક્યતા દર્શાવી છે.
