દેશમાં પ્લાસ્ટિક નોટો ટૂંક સમયમાં જોવા મળી શકે છે. RBI એ નોટો છાપવા માટે ઓપેસિફાઇડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સના ઉત્પાદન અને પુરવઠા માટે કંપનીઓ પાસેથી વૈશ્વિક ટેન્ડરો મંગાવ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રાન પ્રાઇવેટ લિમિટેડે આ અંગે અખબારોમાં જાહેરાત આપી છે. આ કંપની RBI અને SPMCIL વચ્ચે સંયુક્ત સાહસ છે, જે એક સરકારી કંપની છે જે નોટો છાપે છે અને સિક્કા બનાવે છે.
દેશમાં ટૂંક સમયમાં પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવામાં આવશે. કેન્દ્રીય બેંક, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI), દેશની ચલણ વ્યવસ્થામાં આ મોટા અને આધુનિક પરિવર્તન માટે તૈયારી કરી રહી છે. સત્તાવાર સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, RBI ટૂંક સમયમાં દેશમાં પોલિમર (પ્લાસ્ટિક) નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરી રહી છે. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટની સફળતા પછી જ દેશભરમાં મોટા પાયે પ્લાસ્ટિક નોટો જારી કરવામાં આવશે.એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે કે પ્લાસ્ટિક નોટોનો સંપૂર્ણ પાયે રોલઆઉટ ૨૦૨૭ માં શરૂ થઈ શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે આવતા વર્ષે દેશભરમાં પ્લાસ્ટિક નોટો ચલણમાં આવશે. આ હેતુ માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર પણ જારી કરવામાં આવ્યું છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, શરૂઆતમાં, આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ફક્ત ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાની પોલિમર નોટો જારી કરવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. બાદમાં, અન્ય મૂલ્યોની પોલિમર નોટો પણ જારી કરવામાં આવી શકે છે.
આ પ્લાસ્ટિક નોટોમાં અદ્યતન સુરક્ષા સુવિધાઓ શામેલ હશે જે નકલી નોટોને રોકવામાં નોંધપાત્ર રીતે મદદ કરશે. વધુમાં, આ નોટો કાગળના ચલણ કરતાં વધુ સમય સુધી ચાલશે અને ઝડપથી ફાટશે નહીં.
દેશમાં ચલણી નોટોની સુરક્ષા અને ટકાઉપણું સુધારવા માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંકે એક મોટું પગલું ભર્યું છે. કેન્દ્રીય બેંકે આજે આ નોટો બનાવવા માટે જરૂરી ઓપેસિફાઇડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સ સપ્લાય કરવા માંગતી કંપનીઓ પાસેથી વૈશ્વિક ટેન્ડર આમંત્રિત કર્યા છે. તે સ્પષ્ટ છે કે ભારતમાં ટૂંક સમયમાં પ્લાસ્ટિક નોટો જોવા મળી શકે છે.
તમે પણ વિચારી રહ્યા હશો કે જૂની કાગળની નોટોનું શું થશે. પોલિમર નોટો રજૂ કરવાનો અર્થ એ નથી કે હાલની કાગળની નોટો બંધ થઈ જશે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, RBI એ પણ આ અંગે સ્પષ્ટતા કરી છે.
પહેલાથી જ ચલણમાં રહેલી કાગળની નોટો સંપૂર્ણપણે કાનૂની ટેન્ડર રહેશે અને ફરતી રહેશે. પ્લાસ્ટિક નોટો ફક્ત વધારાના વિકલ્પ તરીકે સિસ્ટમમાં દાખલ કરવામાં આવશે.
આ યોજનાને અમલમાં મૂકવા માટે, ભારતીય રિઝર્વ બેંકના નોટ પ્રિન્ટિંગ આર્મીએ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સ (પ્લાસ્ટિક નોટો બનાવવા માટેનો આધાર સામગ્રી) માટે વૈશ્વિક ટેન્ડર (EOI) જારી કર્યું છે.
આ વૈશ્વિક ટેન્ડર દ્વારા, આંતરરાષ્ટ્રીય બોલી લગાવનારાઓને દેશમાં પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સનું ઉત્પાદન અને સપ્લાય કરવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે. EOI હેઠળ બિડ સબમિટ કરવાની છેલ્લી તારીખ ૧૮ ઓગસ્ટ નક્કી કરવામાં આવી છે.
ઓપેસિફાઇડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ એક પ્રકારની પ્લાસ્ટિક બેઝ મટિરિયલ છે. તે પ્રકાશને અવરોધવા માટે રચાયેલ છે અને તે ખૂબ જ મજબૂત પણ છે. સેન્ટ્રલ બેંકો તેનો ઉપયોગ સુરક્ષિત ચલણ છાપવા માટે કરે છે. આ નોટો લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને છાપકામ ઘસારો પ્રતિરોધક છે. વધુમાં, આ નોટો પાણી અને ગંદકી સામે પ્રતિરોધક છે, જેના કારણે તેમને બનાવટી બનાવવી ખૂબ જ મુશ્કેલ બને છે.
તાજેતરના મીડિયા અહેવાલોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે RBI પોલિમર ચલણી નોટો રજૂ કરવા પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. દેશમાં નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઊંચો છે. RBI તાજેતરના ડેટા અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫માં ચલણી નોટો છાપવાનો ખર્ચ વધીને રૂ.૬,૩૭૨ કરોડની ટોચે પહોંચ્યો હતો. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં આ ઘટીને રૂ.૪,૮૭૫ કરોડ થવાની ધારણા છે. વધુમાં, નોટોના બગાડની સમસ્યા પણ છે.
કાગળના ચલણથી વિપરીત, પોલિમર અથવા પ્લાસ્ટિક નોટો વધુ ટકાઉ હોય છે. તે ગંદકી અને ભેજથી ઓછી પ્રભાવિત થાય છે. ભારતની આબોહવા અને ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને આ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે. તેમનું લાંબુ આયુષ્ય નોટોના વારંવાર છાપવાની જરૂરિયાત ઘટાડે છે. આનાથી સમય જતાં એકંદર ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે, ભલે પ્રારંભિક ઉત્પાદન ખર્ચ વધારે હોય.
હાલમાં ૬૦ થી વધુ દેશો પ્લાસ્ટિક નોટોનો ઉપયોગ કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા તેને રજૂ કરનાર પ્રથમ દેશ હતો. કેનેડા, સિગાપોર, મલેશિયા, થાઇલેન્ડ, ઇન્ડોનેશિયા અને રોમાનિયામાં પણ પોલિમર ચલણનો ઉપયોગ થાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને યુનાઇટેડ કિગડમ જેવા દેશોએ સંપૂર્ણપણે પોલિમર ચલણ અપનાવ્યું છે, જ્યારે ઘણા અન્ય દેશોએ તેને આંશિક રીતે અપનાવ્યું છે.
બ્યુરો રિપોર્ટ. અમદાવાદ
