વંદે માતરમની રચનાની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે, કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રગીત ગાવા અને વગાડવા માટે નવી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે. ગૃહ મંત્રાલય અનુસાર, વંદે માતરમના સત્તાવાર છ શ્લોકોનું ગાન અથવા વગાડવું હવે ખાસ સરકારી કાર્યક્રમોમાં ફરજિયાત રહેશે, જેનો સમયગાળો ૩ મિનિટ અને ૧૦ સેકન્ડનો રહેશે. વધુમાં, નવા પ્રોટોકોલ હેઠળ, ત્રિરંગા લહેરાવતા પહેલા અને પછી, રાષ્ટ્રપતિ અને રાજ્યપાલોના આગમન અને પ્રસ્થાન અને રાષ્ટ્રને સંબોધન પહેલાં અને પછી વંદે માતરમ ગાવામાં આવશે. ગૃહ મંત્રાલયના નિર્દેશોમાં સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે કે વંદે માતરમ વગાડવામાં આવે ત્યારે દરેક વ્યક્તિએ ઉભા રહેવું આવશ્યક છે. જો કે, આ જરૂરિયાત સિનેમા હોલ જેવા સ્થળો પર લાગુ પડશે નહીં. સરકારે એમ પણ કહ્યું છે કે દેશભરની શાળાઓએ દિવસની શરૂઆત રાષ્ટ્રગીતના સામૂહિક ગાનથી કરવી જોઈએ.
કેન્દ્ર સરકારે બુધવારે સવારે વંદે માતરમ અંગે નવી માર્ગદર્શિકા જારી કરી. નવા નિર્દેશ હેઠળ સરકારી કાર્યક્રમો, શાળાઓ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ કાર્યક્રમોમાં વંદે માતરમ વગાડવું હવે ફરજિયાત રહેશે. દરેક વ્યક્તિએ ઉભા થઈને સન્માન આપવું પડશે, જેમ તેઓ રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મન દરમિયાન કરે છે. જોકે, સિનેમા હોલમાં ફિલ્મો દરમિયાન આ નિયમ લાગુ પડશે નહીં.
સૌથી અગત્યનું, ગીતના સંપૂર્ણ છ શ્લોકો વગાડવામાં આવશે, જેમાંથી ચાર શ્લોકો કોંગ્રેસ દ્વારા ૧૯૩૭ માં દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. આ નિર્ણય સ્વતંત્રતા સંગ્રામના આ ગીતને તેની મૂળ શક્તિમાં પુનઃસ્થાકેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા આ નવા નિયમો હેઠળ, રાષ્ટ્રગીત પછી તરત જ ‘વંદે માતરમ’ વગાડવામાં આવશે, એટલે કે, પહેલા ‘જન ગણ મન’ પછી. આ તમામ સરકારી કાર્યક્રમો અને શાળાઓને લાગુ પડશે.
વંદે માતરમ હવે પદ્મ પુરસ્કારો જેવા નાગરિક સન્માન સમારોહમાં પણ વગાડવામાં આવશે. આ ગીત કોઈપણ કાર્યક્રમમાં રાષ્ટ્રપતિના આગમન અને પ્રસ્થાન દરમિયાન ફરજિયાત રહેશે. આ નિયમ રાષ્ટ્રપતિ અથવા રાજ્યપાલોના આગમન અને પ્રસ્થાન દરમિયાન અને તેમના ભાષણો પહેલાં અને પછી પણ લાગુ પડશે. ત્રિરંગા લહેરાવતી વખતે પણ તેનું પાલન કરવામાં આવશે. ગૃહ મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે જ્યારે આ ગીત વગાડવામાં આવશે અથવા ગવાશે, ત્યારે હાજર દરેક વ્યક્તિ ધ્યાનથી ઉભા રહેશે.
બંકિમચંદ્ર ચેટર્જીએ ૧૮૭૫માં ‘વંદે માતરમ’ લખ્યું હતું, જે ૧૮૮૨માં તેમની નવલકથા ‘આનંદમઠ’માં પ્રકાશિત થયું હતું. તેમાં કુલ છ શ્લોક છે. શરૂઆતના શ્લોકમાં ભારતને માતા તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. પછીના શ્લોકોમાં દુર્ગા, કમલા (લક્ષ્મી) અને સરસ્વતી જેવા હિન્દુ દેવીઓનો ઉલ્લેખ છે. ૧૯૩૭માં ફૈઝપુર અધિવેશનમાં, કોંગ્રેસે ફક્ત પહેલા બે શ્લોકોને અપનાવ્યા કારણ કે કેટલાક મુસ્લિમ સભ્યોને દેવીઓના ઉલ્લેખ સામે વાંધો હતો. હવે સરકારે નિર્ણય લીધો છે કે ફક્ત છ શ્લોક વગાડવામાં આવશે, જે આશરે ૩ મિનિટ ૧૦ સેકન્ડ લાંબો હશે.
કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે વંદે માતરમ અંગે એક નવો પ્રોટોકોલ જારી કર્યો છે. આ અંતર્ગત છ શ્લોકોથી બનેલું રાષ્ટ્રીય ગીત વંદે માતરમ નું સંપૂર્ણ ૩-મિનિટ ૧૦-સેકન્ડનું સંસ્કરણ જે હવે વિવિધ સત્તાવાર પ્રસંગોએ વગાડવા અથવા ગાવા માટે ફરજિયાત રહેશે. હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના અહેવાલ મુજબ, મંત્રાલય તરફથી ૨૮ જાન્યુઆરીએ જારી કરાયેલ આ ૧૦ પાનાનો આદેશ તમામ રાજ્યો, કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, મંત્રાલયો અને બંધારણીય સંસ્થાઓને મોકલવામાં આવ્યો છે.
આદેશ અનુસાર, વંદે માતરમ ત્રિરંગા લહેરાવતી વખતે, રાષ્ટ્રપતિના આગમન અને પ્રસ્થાન સમયે, રાષ્ટ્રને સંબોધન કરતા પહેલા અને પછી તરત જ, અને રાજ્યપાલ અથવા લેફટનન્ટ ગવર્નરના આગમન અને પ્રસ્થાન અને ભાષણો પહેલાં અને પછી વગાડવામાં આવશે અથવા ગવાશે. જો કોઈ કાર્યક્રમમાં વંદે માતરમ અને રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મન બંને રજૂ કરવામાં આવે છે, તો પહેલા વંદે માતરમ વગાડવામાં આવશે, ત્યારબાદ જન ગણ મન. આ સમય દરમિયાન, ઉપસ્થિતોએ ધ્યાન કેન્દ્રિત ઊભા રહેવું પડશે.
હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સના એક અહેવાલ મુજબ, મંત્રાલયે સ્પષ્ટતા કરી છે કે જ્યારે ‘વંદે માતરમ’નું સત્તાવાર સંસ્કરણ વગાડવામાં આવે છે અથવા ગવાય છે, ત્યારે પ્રેક્ષકોએ આદરમાં ઉભા રહેવું જોઈએ. જો કે, જો ગીત કોઈ સમાચાર ફિલ્મ અથવા દસ્તાવેજીનો ભાગ હોય, તો પ્રેક્ષકો પાસેથી ઉભા રહેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવશે નહીં, જેથી કાર્યક્રમમાં ખલેલ ન પડે.
અત્યાર સુધી, ‘વંદે માતરમ’ માટે કોઈ સ્પષ્ટ સત્તાવાર પ્રોટોકોલ નહોતો, જ્યારે રાષ્ટ્રગીત જન ગણ મન માટે સમય, સૂર અને પ્રસ્તુતિ નિયમો પહેલાથી જ સ્થાપિત છે. આ પહેલી વાર છે જ્યારે છ ભિન્નતાઓ સાથે વિસ્તૃત સંસ્કરણને સત્તાવાર કાર્યક્રમોમાં સમાવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
આ આદેશ કાર્યક્રમોને ત્રણ શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરે છે. પ્રથમ શ્રેણીમાં એવા પ્રસંગોનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં રાષ્ટ્રગીત ફક્ત વગાડવામાં આવશે, જેમ કે નાગરિક શપથ સમારોહ, ઔપચારિક રાજ્ય સમારોહમાં રાષ્ટ્રપતિનું આગમન અને પ્રસ્થાન, ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો અને દૂરદર્શન પર રાષ્ટ્રપતિના રાષ્ટ્રને સંબોધન પહેલાં અને પછી, ઔપચારિક સમારોહમાં રાજ્યપાલ અથવા લેફટનન્ટ ગવર્નરનું આગમન અને પ્રસ્થાન, અને જ્યારે પરેડમાં રાષ્ટ્રધ્વજ રજૂ કરવામાં આવે છે.
બીજી શ્રેણીમાં એવા પ્રસંગોનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં રાષ્ટ્રગીત એકસાથે વગાડવામાં આવશે અને ગવાશે. આમાં રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવો, સાંસ્કૃતિક અને ઔપચારિક કાર્યક્રમો (પરેડ સિવાય), અને કોઈપણ સરકારી અથવા જાહેર સમારોહમાં રાષ્ટ્રપતિનું આગમન અને પ્રસ્થાન જેવા પ્રસંગોનો સમાવેશ થાય છે. આ હેતુ માટે, ગાયકવૃંદ, સાઉન્ડ સિસ્ટમ અને ગીતના શબ્દોનું વિતરણ, જો જરૂરી હોય તો, કરવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.
ત્રીજી શ્રેણીમાં એવા પ્રસંગોનો સમાવેશ થાય છે જ્યાં ‘વંદે માતરમ’ ગાઈ શકાય છે, જેમ કે શાળાના કાર્યક્રમો. આદેશમાં જણાવાયું છે કે શાળાઓ દિવસની શરૂઆત સામૂહિક રીતે રાષ્ટ્રગીત ગાવાથી કરી શકે છે, અને વિદ્યાર્થીઓમાં રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે આદર જગાડવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ.
કેન્દ્ર સરકારે વંદે માતરમ અંગે કયો નવો આદેશ જારી કર્યો છે?
ગૃહ મંત્રાલયે નિર્દેશ આપ્યો છે કે વંદે માતરમ નું સત્તાવાર સંસ્કરણ, જેમાં છ શ્લોકોનો સમાવેશ થાય છે અને ૩ મિનિટ અને ૧૦ સેકન્ડનો છે, હવે ઘણા સરકારી અને ઔપચારિક કાર્યક્રમોમાં વગાડવામાં આવશે અથવા ગવાશે.
કયા પ્રસંગોએ ‘વંદે માતરમ’ વગાડવું અથવા ગાવું ફરજિયાત રહેશે?
રાષ્ટ્રપતિના રાષ્ટ્રને સંબોધન પહેલાં અને પછી, રાજ્યપાલ/લેફટનન્ટ ગવર્નરના કાર્યક્રમો અને નાગરિક શપથ સમારોહ જેવા પ્રસંગોએ.
જો વંદે માતરમ અને ‘જન ગણ મન’ બંને વગાડવામાં આવે તો શું ક્રમ હશે?
વંદે માતરમ વગાડવામાં આવશે, ત્યારબાદ રાષ્ટ્રગીત ‘જન ગણ મન’ વગાડવામાં આવશે.
શું દરેકને ઉભા રહેવાની જરૂર પડશે?
હા, જ્યારે ગીત સત્તાવાર રીતે વગાડવામાં આવે અથવા ગવાય ત્યારે દરેક વ્યક્તિએ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઉભા રહેવું પડશે.
શું દરેક પરિસ્થિતિમાં ઉભા રહેવું ફરજિયાત છે?
ના, જો ‘વંદે માતરમ’ કોઈ દસ્તાવેજી અથવા ન્યૂઝરીલનો ભાગ હોય, તો ઉભા રહેવાની જરૂર રહેશે નહીં.
શાળાઓ માટે માર્ગદર્શિકા શું છે?
શાળાઓ સામૂહિક રીતે ‘વંદે માતરમ’ ગાઈને દિવસની શરૂઆત કરી શકે છે.
શું પહેલાં ‘વંદે માતરમ’ માટે કોઈ પ્રોટોકોલ હતો?
ના, અત્યાર સુધી તેના માટે કોઈ સત્તાવાર નિયમો નહોતા, જ્યારે ‘જન ગણ મન’ માટે નિયમો પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં છે.
સરકારનો વંદે માતરમ પર ભાર
આ પગલું એવા સમયે લેવામાં આવ્યું છે જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર ‘વંદે માતરમ’ ને લોકપ્રિય બનાવવા પર ભાર મૂકી રહી છે. તાજેતરમાં, રાષ્ટ્રીય ગીતની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ પર સંસદમાં લાંબી ચર્ચા થઈ હતી, અને આ વર્ષે પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડની થીમ પણ ‘વંદે માતરમ – સ્વતંત્રતાનો મંત્ર’ હતી.
