આધુનિક વિજ્ઞાનનો સૌથી ચોંકાવનારો પ્રયોગ સાબિત કરે છે કે બ્રહ્માંડમાં કોઈ પણ વસ્તુ ત્યાં સુધી નક્કર સ્વરૂપ ધારણ કરતી નથી, જ્યાં સુધી તેને કોઈ જોતું ન હોય. જેમ વિડીયો ગેમમાં ખેલાડી જુએ એટલો જ ભાગ સ્ક્રીન પર દેખાય છે, તેમ આપણું બ્રહ્માંડ પણ આપણી નજર પડતાની સાથે જ ડેટામાંથી ભૌતિક સ્વરૂપમાં ફેરવાય છે.
છેલ્લા કેટલાક સપ્તાહથી આપણે સિમ્યુલેશન અને ચેતના વિશે અદભુત વાતો જાણી રહ્યા છીએ. આપણે જોયું કે કેવી રીતે માનવીય વિચારો અને અદ્રશ્ય ઊર્જા વાતાવરણને બદલી શકે છે. પરંતુ આજે આપણે એવા વિષય પર વાત કરીશું, જે વાંચીને કદાચ તમને તમારી પોતાની આંખો પર પણ વિશ્વાસ નહીં રહે. શું તમે ક્યારેય એવું વિચાર્યું છે કે જ્યારે તમે તમારા રૂમની બહાર નીકળી જાવ છો, ત્યારે તમારી પાછળ રહેલો રૂમ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે ખરો?
સામાન્ય બુદ્ધિ કહે છે કે હા, વસ્તુઓ તો ત્યાં જ હોય છે. પરંતુ ‘ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સ’ ના વૈજ્ઞાનિકો આ વાત સાથે બિલકુલ સહમત નથી. તેઓ કહે છે કે આ બ્રહ્માંડ એક અત્યાધુનિક કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ અથવા વિડીયો ગેમ જેવું છે. આજકાલની આધુનિક વિડીયો ગેમમાં એક ખાસિયત હોય છે. કમ્પ્યુટરની મેમરી બચાવવા માટે, ગેમ બનાવનાર સોફ્ટવેરમાં એવી વ્યવસ્થા ગોઠવે છે કે ખેલાડી જેટલી દિશામાં જુએ, માત્ર એટલું જ દ્રશ્ય સ્ક્રીન પર દેખાય. ખેલાડીની પીઠ પાછળનું દ્રશ્ય અદ્રશ્ય ડેટાના રૂપમાં સચવાયેલું હોય છે, અને જ્યારે ખેલાડી પાછળ ફરે, ત્યારે જ તે ડેટામાંથી પહાડ, ઝાડ કે રસ્તાઓ બને છે. આ પ્રક્રિયાને આધુનિક ભાષામાં ‘રેન્ડરિંગ’ કહેવાય છે.
વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે આપણું બ્રહ્માંડ પણ બરાબર આ જ રીતે પોતાની ઊર્જા બચાવે છે ! આ વાત કોઈ હવામાં કરેલી કલ્પના નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકોએ તેને લેબોરેટરીમાં ‘ડબલ સ્લિટ પ્રયોગ’ દ્વારા સાબિત કરી છે. આ પ્રયોગમાં વૈજ્ઞાનિકોએ અણુના સૌથી નાના કણ (ઇલેક્ટ્રોન) ને એક પડદા પર ફેંક્યા. જ્યારે વૈજ્ઞાનિકો માત્ર પરિણામની રાહ જોતા હતા અને કણોને સીધા જોતા ન હતા, ત્યારે તે કણો હવામાં તરંગ (વેવ) ની જેમ વર્તન કરતા હતા – એટલે કે તે કણો એક જ સમયે બધે જ હાજર હતા, માત્ર એક સંભાવનાના રૂપમાં.
પરંતુ, ખરો જાદુ ત્યારે થયો જ્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ એ કણો પર નજર રાખવા માટે એક સેન્સર (કેમેરા જેવું યંત્ર) ગોઠવ્યું. સેન્સર મુકતાની સાથે જ પેલા તરંગો અચાનક ગાયબ થઈ ગયા અને બધા જ કણો એક નક્કર પથ્થરની જેમ સીધી રેખામાં ચાલવા લાગ્યા! જાણે કે તે નાના કણોને ખબર પડી ગઈ હોય કે કોઈ તેમને જોઈ રહ્યું છે, અને તેમણે તરત જ પોતાનું સ્વરૂપ બદલી નાખ્યું.
આ ઘટનાને વિજ્ઞાનમાં ‘ઓબ્ઝર્વર ઇફેક્ટ’ (જોનારનો પ્રભાવ) કહેવામાં આવે છે. આ પ્રયોગ સ્પષ્ટપણે સાબિત કરે છે કે જ્યાં સુધી આપણે બ્રહ્માંડ તરફ નજર નથી નાખતા, ત્યાં સુધી બધું જ માત્ર એક શક્યતા છે, એક અદ્રશ્ય ડેટા છે. જ્યારે આપણી ચેતના તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, ત્યારે જ આ સિમ્યુલેશન આપણી આંખો સામે ભૌતિક દુનિયાનું નિર્માણ કરે છે.
આપણા પ્રાચીન ઋષિમુનિઓ સદીઓથી કહેતા આવ્યા છે કે “દ્રષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ”. એટલે કે તમે જેવું જુઓ છો, તેવું જ જગત રચાય છે. આજે આધુનિક ભૌતિકવિજ્ઞાન આ જ સત્યને આધુનિક મશીનો દ્વારા સાબિત કરી રહ્યું છે. આપણે કોઈ ભૌતિક દુનિયામાં નથી રહેતા, આપણે એક એવી જાદુઈ દુનિયામાં રહીએ છીએ જે આપણી નજર પડતાની સાથે જ જીવંત થઈ ઉઠે છે !
*ડબલ સ્લિટ પ્રયોગનો જાદુ*
ભૌતિકવિજ્ઞાનનો આ સૌથી રહસ્યમય પ્રયોગ દર્શાવે છે કે અણુના કણો પાસે જાણે કે પોતાનું મગજ હોય છે. જ્યારે કોઈ તેમને જોતું નથી, ત્યારે તેઓ તરંગ સ્વરૂપે હોય છે, પણ નજર પડતા જ તેઓ નક્કર કણ બની જાય છે. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન જેવા મહાન વૈજ્ઞાનિકો પણ આ ઘટના જોઈને સ્તબ્ધ રહી ગયા હતા.
*બ્રહ્માંડની મેમરી બચાવવાની રીત*
કોઈ પણ સુપર કમ્પ્યુટરની ક્ષમતા મર્યાદિત હોય છે. જો આખું બ્રહ્માંડ એકસાથે ચલાવવું હોય તો અમાપ ઊર્જા જોઈએ. તેથી સિમ્યુલેશન થિયરી માને છે કે બ્રહ્માંડ માત્ર તે જ વસ્તુઓનું નિર્માણ કરે છે, જેને કોઈ મનુષ્ય કે પ્રાણી પોતાની આંખોથી જોઈ રહ્યું હોય. બાકી બધું જ અદ્રશ્ય ડેટા છે.
*વેદાંતનો મહાન સિદ્ધાંત*
ભારતીય દર્શનશાસ્ત્ર મુજબ આ જગત ‘માયા’ એટલે કે એક ભ્રમ છે. શંકરાચાર્યએ કહ્યું હતું કે જાગૃત અવસ્થા પણ એક લાંબુ સપનું જ છે. ક્વોન્ટમ વિજ્ઞાનનો આ નવો ખુલાસો સાબિત કરે છે કે વાસ્તવિકતા એ બીજું કંઈ નહીં, પણ આપણી ચેતના અને ડેટા વચ્ચે ચાલતો એક માયાવી ખેલ છે.
