દિવાળીનું ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ: શ્રીરામના અયોધ્યા આગમનથી લઈને ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણ અને ગુરુ હરગોવિંદ સાહેબની મુક્તિ સુધી, જાણો દીપોત્સવ સાથે જોડાયેલી વિવિધ માન્યતાઓ
અમદાવાદ: દિવાળીનું નામ સાંભળતાં જ મોટાભાગના લોકોના મનમાં 14 વર્ષના વનવાસ બાદ લંકાપતિ રાવણનો વધ કરીને પ્રભુ શ્રીરામ, માતા સીતા અને લક્ષ્મણજીના અયોધ્યા આગમનની પવિત્ર યાદ તાજી થઈ જાય છે. જોકે, દિવાળીનું મહત્ત્વ માત્ર રામાયણની આ એક ઘટના પૂરતું મર્યાદિત નથી. ભારતીય સંસ્કૃતિ, હિન્દુ પૌરાણિક પરંપરા, જૈન ધર્મ અને શીખ ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી અનેક માન્યતાઓ આ પ્રકાશના પર્વને વિશેષ બનાવે છે. આવો જાણીએ દિવાળી સાથે જોડાયેલી છ મહત્વપૂર્ણ કથાઓ અને તેનું ધાર્મિક મહત્ત્વ.
1. પ્રભુ શ્રીરામનું અયોધ્યા આગમન
રામાયણની પરંપરા અનુસાર, 14 વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ પ્રભુ શ્રીરામે લંકામાં રાવણનો વધ કર્યો અને માતા સીતા તથા લક્ષ્મણજી સાથે અયોધ્યા પરત ફર્યા હતા. ભગવાનના આગમનના આનંદમાં અયોધ્યાવાસીઓએ સમગ્ર નગરીને માટીના દીવડાઓથી પ્રકાશિત કરી હતી. આ પ્રસંગ અસત્ય પર સત્યના વિજય, અધર્મ પર ધર્મની જીત અને અંધકાર પર પ્રકાશના વિજયનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આજે પણ દિવાળીએ દીવડાં પ્રગટાવવાની પરંપરા આ માન્યતા સાથે જોડાયેલી છે.
2. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા નરકાસુરનો વધ
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, નરકાસુર નામના અત્યાચારી અસુરે અનેક લોકો પર અત્યાચાર ગુજાર્યો હતો અને 16 હજારથી વધુ સ્ત્રીઓને બંદી બનાવી હતી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે માતા સત્યભામાની સહાયથી નરકાસુરનો વધ કરીને બંદી બનાવાયેલી સ્ત્રીઓને મુક્ત કરાવી હતી. આ વિજયની યાદમાં કારતક માસની અમાસ પહેલાં આવતી ચતુર્દશીને નરક ચતુર્દશી અથવા નાની દિવાળી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ અનિષ્ટ અને અત્યાચારના અંતનું પ્રતીક છે.
3. ગુરુ હરગોવિંદ સાહેબની મુક્તિ અને બંદી છોડ દિવસ
શીખ ધર્મના ઇતિહાસમાં પણ દિવાળીનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. શીખ ધર્મના છઠ્ઠા ગુરુ, ગુરુ હરગોવિંદ સાહેબ મુઘલ શાસક જહાંગીરના સમયમાં ગ્વાલિયરના કિલ્લામાં કેદ હતા. શીખ પરંપરા અનુસાર, તેઓ દિવાળીના સમયગાળા દરમિયાન કિલ્લામાંથી મુક્ત થયા હતા અને તેમની સાથે અન્ય 52 રાજાઓને પણ મુક્તિ મળી હતી. આ પ્રસંગને શીખ સમુદાયમાં ‘બંદી છોડ દિવસ’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ સ્વતંત્રતા, ન્યાય અને માનવતાના સંદેશનું પ્રતીક છે. આ અવસરે અમૃતસરના સુવર્ણ મંદિરને વિશેષ રીતે રોશનીથી શણગારવામાં આવે છે.
4. સમુદ્ર મંથનમાંથી માતા લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય
હિન્દુ પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, દેવો અને દાનવો દ્વારા કરવામાં આવેલા ક્ષીરસાગરના સમુદ્ર મંથન દરમિયાન ચૌદ રત્નો પ્રગટ થયાં હતાં. આ દરમિયાન કમળ પર બિરાજમાન માતા લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય થયું હતું. માતા લક્ષ્મીને ધન, વૈભવ, સુખ અને સમૃદ્ધિની દેવી માનવામાં આવે છે. તેમણે ભગવાન વિષ્ણુને પોતાના પતિ તરીકે સ્વીકાર્યા હતા. માતા લક્ષ્મીના પ્રાગટ્યની સ્મૃતિમાં દિવાળીની રાત્રે લક્ષ્મીપૂજન કરવાની પરંપરા પ્રચલિત છે. લોકો સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે માતા લક્ષ્મીની આરાધના કરે છે.
5. ભગવાન મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ
જૈન ધર્મના અનુયાયીઓ માટે દિવાળીનું વિશેષ આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ છે. જૈન ધર્મના 24મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ કારતક અમાસના દિવસે બિહારના પાવાપુરી ખાતે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. તેમની વિદાય બાદ આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના પ્રકાશને જાળવી રાખવાના પ્રતીકરૂપે અનુયાયીઓએ દીવડાં પ્રગટાવ્યાં હતાં. જૈન પરંપરામાં દિવાળી ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણ પર્વ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ આત્મજ્ઞાન, અહિંસા અને મોક્ષના માર્ગની પ્રેરણા આપે છે.
6. રાજા બલિ અને બલિ પ્રતિપદાની કથા
દિવાળી પછીના દિવસે ઉજવાતી બલિ પ્રતિપદા સાથે ભગવાન વિષ્ણુના વામન અવતારની કથા જોડાયેલી છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર, દાનવીર રાજા બલિએ પોતાના પરાક્રમથી ત્રણેય લોક પર અધિકાર સ્થાપ્યો હતો. ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર ધારણ કરીને રાજા બલિ પાસે ત્રણ પગલાં જેટલી જમીનનું દાન માગ્યું હતું. ભગવાને બે પગલાંમાં પૃથ્વી અને સ્વર્ગ આવરી લીધાં હતાં અને ત્રીજું પગલું રાજા બલિના માથા પર મૂકીને તેમને પાતાળ લોકમાં સ્થાન આપ્યું હતું. આ પ્રસંગની સ્મૃતિમાં બલિ પ્રતિપદા ઉજવવામાં આવે છે. અનેક પ્રદેશોમાં આ દિવસ નવા વર્ષ અને નવા વેપારી વર્ષની શરૂઆત સાથે પણ જોડાયેલો છે.
દિવાળીનો સાચો સંદેશ: અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફની યાત્રા
દિવાળી માત્ર દીવડાં પ્રગટાવવાનો કે ફટાકડા ફોડવાનો તહેવાર નથી. આ પર્વ સત્ય, ધર્મ, જ્ઞાન, મુક્તિ, સમૃદ્ધિ અને માનવતાના અનેક સંદેશો આપે છે. અલગ-અલગ ધર્મો અને પરંપરાઓમાં દિવાળીનું મહત્ત્વ ભલે અલગ હોય, પરંતુ દરેક કથા એક જ વાત શીખવે છે કે જીવનમાંથી અજ્ઞાન, અહંકાર અને નકારાત્મકતાનો અંધકાર દૂર કરીને જ્ઞાન, સદાચાર અને સકારાત્મકતાનો પ્રકાશ ફેલાવવો જોઈએ.
