દેશમાં વધતા જતા સાયબર ક્રાઈમ અને ડિજિટલ છેતરપિંડીના કિસ્સાઓ વચ્ચે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા સામાન્ય જનતાના નાણાંની સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને રાહતદાયક પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. RBI એ ₹૫૦,૦૦૦ સુધીના નાના ડિજિટલ ફ્રોડમાં ગ્રાહકોને આર્થિક નુકસાનથી બચાવવા માટે એક નવા વળતર માળખાનો (Compensation Framework) ડ્રાફ્ટ રજૂ કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવિત નિયમોનો મુખ્ય હેતુ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ વધારવાનો અને છેતરપિંડીના કિસ્સામાં તેમને ઝડપી ન્યાય અપાવવાનો છે.
વળતરની મર્યાદા અને મહત્વની શરતો:
નવા ડ્રાફ્ટ નિયમો અનુસાર, જો કોઈ ગ્રાહક ડિજિટલ ફ્રોડનો ભોગ બને છે, તો તે તેના નુકસાનના ૮૫ ટકા સુધીની રકમ વસૂલ કરી શકે છે. જોકે, આ વળતરની રકમ પર ₹૨૫,૦૦૦ની મર્યાદા (Cap) લાદવામાં આવી છે. નોંધનીય બાબત એ છે કે, આ વળતરનો લાભ ગ્રાહકને તેના સમગ્ર જીવનકાળમાં માત્ર એક જ વાર મળી શકશે.
ફ્રોડની વ્યાખ્યામાં મોટો ફેરફાર:
RBI એ ‘ઓથોરાઈઝ્ડ ઈલેક્ટ્રોનિક બેન્કિંગ ટ્રાન્ઝેક્શન’ની વ્યાખ્યાને વ્યાપક બનાવી છે. હવે જો કોઈ ગ્રાહક પાસે છેતરપિંડી, બળજબરી અથવા ડર બતાવીને વ્યવહાર કરાવવામાં આવ્યો હોય (Scams or Coercion), તો તેને પણ આ કેટેગરીમાં સામેલ કરવામાં આવશે. વિવાદના કિસ્સામાં, ગ્રાહકની ભૂલ હતી તે સાબિત કરવાની જવાબદારી હવે બેંકોની રહેશે.
ગ્રાહકની જવાબદારી ક્યારે શૂન્ય રહેશે?
* બેંકની બેદરકારી: જો છેતરપિંડી બેંકની બેદરકારીને કારણે થઈ હોય, તો ગ્રાહકની કોઈ જવાબદારી રહેશે નહીં.
* થર્ડ-પાર્ટી બ્રીચ: ત્રીજા પક્ષ દ્વારા સુરક્ષામાં ખામી સર્જાવાને કારણે ફ્રોડ થાય અને ગ્રાહક પાંચ દિવસની અંદર તેની જાણ કરે, તો પણ ગ્રાહકની જવાબદારી શૂન્ય ગણાશે.
બેંકો માટે કડક સૂચનાઓ:
બેંકોએ હવે તેમની સુરક્ષા સિસ્ટમ અને રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવી પડશે.
* ₹૫૦૦ થી વધુના તમામ ડિજિટલ વ્યવહારો માટે બેંકોએ તાત્કાલિક SMS એલર્ટ મોકલવા પડશે.
* છેતરપિંડીની જાણ કરવા માટે ગ્રાહકોને ૨૪ કલાક ખુલ્લી રહેતી (Round-the-clock) ચેનલો પૂરી પાડવી પડશે.
* બેંકોએ વળતરની ચુકવણી પાંચ દિવસમાં કરવાની રહેશે અને બાદમાં તેઓ ત્રિમાસિક ધોરણે સેન્ટ્રલ બેંક પાસેથી વળતરનો દાવો કરી શકશે.
વળતરની વહેંચણીનું ગણિત
પ્રસ્તાવિત માળખામાં સંસ્થાઓ વચ્ચે વળતરની વહેંચણી કેવી રીતે થશે તેની સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે:
* ₹૨૯,૪૧૨ થી નીચેના નુકસાન માટે: RBI ૬૫ ટકા રકમ ભોગવશે, જ્યારે ગ્રાહકની બેંક અને લાભાર્થી બેંક (Beneficiary Bank) દરેક ૧૦-૧૦ ટકા યોગદાન આપશે.
* ₹૨૯,૪૧૨ થી ₹૫૦,૦૦૦ વચ્ચેના નુકસાન માટે: RBI ₹૧૯,૧૧૮ નું યોગદાન આપશે, જ્યારે બંને બેંકોએ ₹૨,૯૪૧ ચૂકવવા પડશે.
આ નવા નિયમો ૧ જુલાઈ, ૨૦૨૬થી અમલમાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ છે, જે ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં સુરક્ષાનું નવું સ્તર ઉમેરશે.
