રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દેશમાં પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટો દાખલ કરવાનું વિચારી રહી છે. પટના અને મુંબઈમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી બોર્ડ મીટિગમાં આ મુદ્દા પર ગંભીર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રોકડની માંગમાં વધારો, કાગળની નોટો છાપવાનો ખર્ચ અને તેમના ઝડપથી બગડવાની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવી રહ્યો છે. સામાન્ય લોકો માટે પ્લાસ્ટિક નોટો માટે એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ ટૂંક સમયમાં શરૂ થવાની અપેક્ષા છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચલણી નોટોની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) પોલિમર નોટો રજૂ કરવા પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પટના અને મુંબઈમાં યોજાયેલી સેન્ટ્રલ બેંકની છેલ્લી બે બોર્ડ મીટિગમાં આ મુદ્દા પર ચર્ચા થઈ હતી. સૂત્રોએ જણાવ્યું હતું કે આ નિર્ણય એટલા માટે લેવામાં આવ્યો છે કારણ કે પ્લાસ્ટિક નોટોનું ઉત્પાદન ઓછું ખર્ચાળ હશે અને તેનું આયુષ્ય લાંબુ હશે. જાહેર ઉપયોગ માટે પ્લાસ્ટિક નોટોનું પરીક્ષણ શરૂ કરવા અંગે ટૂંક સમયમાં જાહેરાત થવાની અપેક્ષા છે.
આ ઘટનાક્રમથી પરિચિત એક સૂત્રએ જણાવ્યું હતું કે, ઉત્પાદન ખર્ચમાં સ્પષ્ટ ફાયદો છે. ATM પોલિમર આધારિત નોટો પણ વિતરિત કરી શકશે. હવે અમારી પાસે આ માટે જરૂરી સંસાધનો છે. RBI એ જણાવ્યું હતું કે ૨૦૨૪-૨૫ દરમિયાન નોટો છાપવા પર રૂ.૬,૩૭૨.૮ કરોડ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા, જે ૨૦૨૩-૨૪માં રૂ.૫,૧૦૧.૪ કરોડ હતા. આ મુખ્યત્વે નોટો છાપવાની માંગમાં વધારો થવાને કારણે હતું.
નોટોની આયુષ્ય વધારવા માટે પોલિમર સામગ્રીનો ઉપયોગ મહત્વપૂર્ણ છે. જૂની નોટોનો નિકાલ વધુ રહે છે. ડેટા દર્શાવે છે કે ૨૦૨૪-૨૫ માં ૨૩૮,૫૬૩ લાખ જૂની નોટોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષમાં ૨૧૨,૪૯૩ લાખ નોટોથી વધુ છે. આ જૂની નોટોમાંથી મોટાભાગની ૫૦૦ રૂપિયાની હતી, ત્યારબાદ ૧૦૦ રૂપિયાની નોટો હતી.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ૧૦ અને ૨૦ રૂપિયાની નોટો જેવી ઓછી કિમતની નોટોની માંગ નોંધપાત્ર રહી છે. જોકે, કુલ ચલણમાં તેમનો હિસ્સો ઓછો રહ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ, છેલ્લા બે વર્ષમાં ૧૦ રૂપિયાની નોટ કુલ ચલણમાં ૦.૭ ટકા હતી, જ્યારે ૨૦ રૂપિયાની નોટ ૦.૮ ટકા હતી.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતીય રિઝર્વ બેંકે પણ સિક્કાઓના પરિભ્રમણને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ ઇચ્છિત પરિણામો પ્રાપ્ત થયા ન હતા. ૨૦૨૩-૨૪માં સિક્કાઓનો કુલ પુરવઠો ૧૨,૦૫૬ લાખ હતો તે ૨૦૨૪-૨૫માં વધીને ૧૫,૦૦૦ લાખ થશે, જેમાંથી ૮,૦૦૦ લાખ ૫ રૂપિયાના સિક્કા અને પછી ૪,૦૦૦ લાખ ૨૦ રૂપિયાના સિક્કા હતા. ૨૦૧૨માં, તત્કાલીન સરકારે પાંચ શહેરોમાં પાયલોટ ધોરણે પોલિમરથી બનેલી એક અબજ ૧૦ રૂપિયાની નોટો જારી કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
૨૦૧૨માં, તત્કાલીન સરકારે જણાવ્યું હતું કે પ્લાસ્ટિક નોટો જારી કરવાનો મુખ્ય હેતુ નકલી નોટોનો સામનો કરવાનો નહીં, પરંતુ તેમનું આયુષ્ય વધારવાનો હતો. જોકે, ટેકનિકલ પડકારોને કારણે આ પ્રોજેક્ટ પડતો મૂકવામાં આવ્યો હતો. છેલ્લા દાયકામાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે.
ટેકનોલોજી હવે પડકાર નથી રહી, અને એવા ઉકેલો શોધી કાઢવામાં આવ્યા છે જે ઓટોમેટેડ ટેલર મશીનોને આવી નોટો ઓળખવાની મંજૂરી આપે છે. વિશ્વના લગભગ ૬૦ દેશોએ પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો છે. ૧૯૮૮માં ઓસ્ટ્રેલિયા સૌપ્રથમ પોલિમર નોટો જારી કરનાર દેશ હતો. આ પછી, સિગાપોર, ઇન્ડોનેશિયા, થાઇલેન્ડ અને મલેશિયાએ પણ આવી જ નોટો રજૂ કરી
