ખોટી રીતે એક્ટિવ કરાયેલા સિમ કાર્ડના વધતા દુરુપયોગ વચ્ચે, ભારત સરકારે ગુરુવારે શ્રેણીબદ્ધ નિયમનકારી સુધારાઓનું અનાવરણ કર્યું. આ સુધારાઓ ગુજરાતમાં જ સિમ કાર્ડના આશરે 2.5 લાખ POS રિટેલર્સને અસર કરશે જેમણે હવે પછીના 12 મહિનામાં લાઇસન્સ મેળવવા માટે નોંધણી અને ફરીથી ચકાસણી કરાવવી પડશે. આનાથી રાજ્યમાં વર્તમાન 8.2 કરોડ ટેલિકોમ સબ્સ્ક્રાઇબર્સ તેમજ ભવિષ્યમાં સિમ ખરીદી પર પણ અસર થશે.
શું છે આ સુધારાઓ?
આ સુધારાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બેનામી સિમના ગેરકાયદેસર વેચાણને રોકવાનો છે. આમાં સિમ કાર્ડ સપ્લાય ચેઇન સાથે સંકળાયેલા ફ્રેન્ચાઇઝીથી રિટેલર્સ સુધી તમામની નોંધણી અને ચકાસણીનો સમાવેશ થાય છે. સત્તાવાર રીલીઝમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “જો કોઈ PoS કોઈપણ ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ થાય છે, તો તેને ખતમ કરવામાં આવશે અને 3 વર્ષ માટે બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવશે. 12 મહિનાની અંદર લાઇસન્સધારકો દ્વારા આ પ્રક્રિયા મુજબ તમામ હાલની PoS રજીસ્ટર કરવામાં આવશે.”
વધુમાં, સબ્સ્ક્રાઇબર કેવાયસી પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. નિવેદનમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “મુદ્રિત આધારનો દુરુપયોગ અટકાવવા માટે, વસ્તી વિષયક વિગતો ફરજિયાતપણે QR કોડ સ્કેન કરીને કેપ્ચર કરવામાં આવશે. અંગૂઠા અને આઇરિસ પ્રમાણીકરણ ઉપરાંત, ચહેરા આધારિત બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણની પણ પરવાનગી છે. મોબાઇલ નંબરના કનેક્શનના કિસ્સામાં, 90 દિવસની સમાપ્તિ સુધી તેને ફરીથી ફાળવવામાં આવશે નહીં. સબસ્ક્રાઇબરે સિમ બદલવા માટે સંપૂર્ણ KYC કરાવવું પડશે અને SMS સુવિધાઓ પર 24 કલાકનો બાર હશે.”
નિયમનકારી છટકબારીઓ બંધ કરવી
DoT નિયમનકારી પ્રણાલીમાં મોટી છટકબારીને આવરી લેવાની આશા રાખે છે. અગાઉ, જથ્થાબંધ સિમ કાર્ડની જરૂર હોય તેવા વ્યવસાયોને ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઈડર (TSP) સાથે સંપર્ક કરવા માટે નોડલ ઓફિસર સોંપવામાં આવતા હતા. જ્યારે સિમ કાર્ડ બદલવામાં આવે અથવા કર્મચારીઓને છોડી દેવામાં આવે ત્યારે આનાથી ઘણીવાર સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. હવે, સરકાર જથ્થાબંધ ખરીદેલ સિમ કાર્ડ મેળવનાર દરેક વ્યક્તિ માટે KYC ફરજિયાત છે, એક્ટીવેશન પહેલાં યોગ્ય દસ્તાવેજોની જરૂર છે.
આ ફેરફારોને અમલમાં મૂકવાની વિગતવાર માર્ગદર્શિકા હજુ કામમાં છે. અગાઉના કડક નિયમો અને TSP ના નફા-સંચાલિત પ્રથાઓના અભાવને જોતાં, પડકારો અપેક્ષિત છે. અમદાવાદ સ્થિત POS માલિકે ટિપ્પણી કરી, આ જાહેરાતના બે દિવસ પછી, ઘણા POS માલિકો આ વિકાસથી અજાણ છે. અમદાવાદના એક સ્થાનિક POS માલિકે જણાવ્યું કે, “મને હજુ પણ મારા સિમ કાર્ડ વિતરકો તરફથી કોઈ અપડેટ પ્રાપ્ત થયું નથી, પરંતુ સલામત બાજુએ રહેવા માટે, મેં નવા સિમ કાર્ડ ગ્રાહકોનો રેકોર્ડ ડાયરીમાં રાખવાનું શરૂ કર્યું છે.”
બેનામી સિમ સામે દેશવ્યાપી પ્રયાસ
ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકોમ (DoT) અને સ્થાનિક પોલીસ દ્વારા દેશવ્યાપી કામગીરીના પગલે આ સુધારા કરવામાં આવ્યા છે. ગુજરાતમાં, DoT એ લગભગ 15,000 વ્યક્તિઓની ઓળખનો ઉપયોગ કરીને POS મારફતે જારી કરાયેલા 2.25 લાખ બેનામી સિમ શોધી કાઢ્યા હતા. 29,552 શંકાસ્પદ સિમના ડેટાબેઝ સાથે સજ્જ ગુજરાત પોલીસને જાણવા મળ્યું કે કેટલાક ફોટા 20 થી વધુ વખત ઉપયોગમાં લેવાયા હતા.
DoT અને ગુજરાત પોલીસ વચ્ચેના સહયોગથી પાછલા 2.5 વર્ષમાં 60,281 સિમ કાર્ડની પુનઃ ચકાસણી કરવામાં આવી હતી, જેમાં 44,168 છેતરપિંડી કરનારાઓને નિષ્ક્રિય કરવામાં આવ્યા હતા.
7 મે, 2023 સુધીમાં, 16 અધિકારક્ષેત્રોમાં 34 FIR દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેના પરિણામે 53 POS આઉટલેટ્સ સાથે જોડાયેલા 55 ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. સુરત શહેરમાં (10), અમદાવાદ શહેરમાં (6) અને નવસારી (5)માં સૌથી વધુ ગેરકાયદે વેચાણ નોંધાયું છે. વધુમાં, 353 બનાવટી સિમ દ્વારા નકલી આધાર કાર્ડનું વિતરણ કરવા બદલ 14 લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
